محمد قاسم بن حاجى محمد كاشانى ( سرورى )

206

فرهنگ مجمع الفرس ( فارسى )

بيشه - جنگل باشد . و نيستان . و نيز نى باشد كه شبانان نوازند . مثالش شيخ نظامى فرمايد بمعنى اول : شعر در آمد تند شيرى بيشه پرورد * كه از دنبال مىزد بر هوا گرد و حكيم خاقانى فرمايد بمعنى اخير : بيت با شعر من حديث معزى « 21 » فرو گذار * كاين ره سوى كمال رو دوان بسوى نقص چون بيشهء ضمير من آوا بر آورد * روح معزى آنجا معزى « 1 » كند برقص و هم او « 22 » فرمايد : « 1 » شعر زان دل كه در و جاه بود نايد تسليم * زان نى كه از آن بيشه « 2 » كنى نايد جلاب بنگره - [ بكاف فارسى به وزن حنجره « 3 » ] ذكرى كه براى خوابيدن اطفال خوانند . مثالش ناصر خسرو گويد : بيت تو خفته‌اى خوش اى پسر و چرخ روز و شب * همواره مىكنند ببالينت بنگره و [ بكسر باء ] بمعنى دكجى « 23 » باشد كه زنان ريسند و فرموك نيز گويند . كذا فى الفرهنگ . بادزنه - يعنى بادزن كه بادبيز نيز گويند مثالش امير خسرو گويد : بيت بادزنه دست بدست همه * وز دم او باد بدست همه برنده - [ بفتح با و راء و دال مهملتين ] معروف « 24 » - و ديگر پروانهء چراغ را گويند . كذا فى المؤيد . بازيره - [ اول زاى معجمه و دوم راى مهمله . به وزن پاكيزه ] پاره‌يى « 4 » از شب باشد ، گويند بازيرهء نخستين و بازيرهء واپسين . باغره - [ به سكون غين معجمه و فتح راى مهمله ] آن زحمت كه از زحمت « 5 » ديگر تولد كند و باگره [ بكاف فارسى ] نيز گويند . برباره - [ بفتح باء و راء دوم ] حجرهء بالاى حجرهء ديگر باشد . برواره [ بواو ] نيز گويند . مثالش حكيم سنائى فرمايد : بيت هست بروارهء او را ز مى « 6 » از بام فلك * همت شاه جهان ساكن بر بارهء دوست برانه - [ به وزن كرانه ] در نسخهء وفائى نام شهريست . مثالش حكيم عنصرى گويد : بيت سپه كشيد چه از تازى و چه از بلغار * چه از برانه چه از آبكند و از فاراب بوزنه و بوزينه و بوزنينه - [ هر سه بضم با « 7 » و كسر زاء ] ميمون باشد . مثال اول طيان گويد : بيت مردم نه اى ، اى خر ، بچه ماند رويت * چون بوزنه‌اى كوبسگى « 8 » باز خمانيد « 25 » مثال دوم مولوى معنوى فرمايد « 9 » : شعر بر خوان شيران يك شبى بوزينه‌اى همراه شد * استيزه رو گر نيستى او از كجا شيران كجا « 10 » مثال سوم حكيم خاقانى فرمايد :

--> ( 1 ) اين عبارت و شعر بعد آن تنها در « ب » آمده است . ( 2 ) در ديوان خاقانى : نيزه ( 3 ) « س » : حجره ؛ ب : محبره . ( در برهان به وزن مسخره ضبطست ) . ( 4 ) « س » : باره . ( 5 ) در « س » ، « كه از زحمت » افتاده است . ( 6 ) « س » : اورازرمى ؛ « ب » : او راهى . ( 7 ) « س » « هر سه بضم باء » ندارد ) . ( 8 ) « س » : كوپسكى . ( 9 ) « ب » : . . . مولوى فرمايد ؛ « س » : . . . مثنوى معنوى . ( متن از « ن » است ) . ( 10 ) « ب » : شيراز كجا ، او از كجا ؛ « ن » ؛ . . . شيران كجا . ( 21 ) معز ، يعنى بز . ( 22 ) يعنى : خاقانى . ( 23 ) دكچى ، فرموك ، ريسمان باشد رشته كه مانند بيضه دور دوك پيچيده باشد . ( برهان ) . ( 24 ) يعنى اسم فاعل از بردن ، حامل . ( 25 ) خمانيدن ، تقليد كردن حرف و حركت كسى را از روى طنز .